Chiến sự “nhùng nhằng” tại Trung Đông: thu hồi chi phí phát sinh; phụ phí, bất khả kháng và gián đoạn hợp đồng

Xung đột quân sự tại Trung Đông tưởng chừng như sớm được giải quyết dứt điểm nhưng thực tế lại cho thấy vấn đề này đang bị nhiều bên đẩy vào một “chiến lược” tạm gọi là… “nhùng nhằng” với nhiều toan tính khác nhau; chưa biết đến bao giờ tình hình mới trở lại “thanh bình” như trước ngày nổ ra chiến sự (28/02/2026), và vẫn làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến vận tải biển, logistics, chuỗi cung ứng và không phận khu vực. Trong bài viết “Tình hình an ninh Trung Đông – Những vấn đề về hợp đồng và bảo hiểm đối với doanh nghiệp giao nhận vận tải” đăng trên “Tài liệu Pháp lý & Bảo hiểm của FIATA” có hai chủ đề được quan tâm khá nhiều là “Thu hồi chi phí phát sinh và phụ phí” và “Bất khả kháng và gián đoạn hợp đồng” , được dịch dưới đây để bạn đọc tham khảo trong khi các chủ đề khác (diễn biến vận hành ảnh hưởng đến chuỗi cung ứng toàn cầu, phản ứng vận hành của hãng vận tải và các quyền theo hợp đồng, vai trò ký kết hợp đồng của người giao nhận: Với tư cách là người vận chuyển theo hợp đồng hay là đại lý, quản lý rủi ro vận hành trong thời kỳ gián đoạn, các vấn đề liên quan đến bảo hiểm, danh mục kiểm tra thực tiễn: các biện pháp quản trị rủi ro dành cho người giao nhận) chưa được đề cập trong dịp này.

Giới thiệu

Căng thẳng địa chính trị leo thang và các hoạt động quân sự tại Trung Đông đang ảnh hưởng đến hoạt động vận tải biển và hàng không, bao gồm rủi ro hàng hải trong và xung quanh Eo biển Hormuz và sự gián đoạn không phận khu vực. Những diễn biến này đã và đang tác động đến điều kiện bảo hiểm, thời gian vận chuyển, lịch trình khai thác và chi phí vận tải trên toàn cầu. Tài liệu này nêu bật các vấn đề pháp lý then chốt và các biện pháp quản trị rủi ro thực tiễn dành cho doanh nghiệp giao nhận vận tải trong bối cảnh hiện tại. Nội dung mang tính hướng dẫn chung dưới góc độ quản trị rủi ro toàn cầu và không phải là tư vấn pháp lý. Những điểm chính dành cho doanh nghiệp giao nhận: (i) Tuyến vận chuyển có thể thay đổi nhanh chóng. Hãng vận tải có thể tạm ngừng dịch vụ, đổi tuyến tàu (thay đổi hành trình) hoặc dỡ hàng tại cảng thay thế để ứng phó rủi ro an ninh; (ii) Chi phí bổ sung có khả năng phát sinh, bao gồm phụ phí rủi ro chiến tranh, chi phí chuyển hướng và các chi phí khai thác khác do hãng vận tải áp dụng; cần xử lý theo điều khoản hợp đồng liên quan; (iii) Trách nhiệm của hãng vận tải đối với chậm trễ thường bị giới hạn. Điều khoản vận chuyển tiêu chuẩn thường loại trừ trách nhiệm đối với chậm trễ do gián đoạn khai thác hoặc sự kiện bất khả kháng; (iv) Hàng hóa có thể bị dỡ tại cảng thay thế. Khi đó, chủ hàng có thể phải tự thu xếp vận chuyển tiếp và chịu các chi phí liên quan theo hợp đồng vận chuyển; (v) Phạm vi bảo hiểm có thể bị hạn chế. Bảo hiểm hàng hóa tiêu chuẩn thường loại trừ rủi ro chiến tranh nếu không có điều khoản bổ sung, và chậm trễ không được bảo hiểm; (vi) Cần có thỏa thuận rõ ràng trong hợp đồng. Doanh nghiệp giao nhận nên rà soát mọi hợp đồng, bao gồm điều kiện kinh doanh chuẩn (STC) và vận đơn của người giao nhận (House B/L), để đảm bảo chi phí và rủi ro phát sinh được quy định phù hợp; và (vii) Giao tiếp chủ động với khách hàng là rất quan trọng. Cần thông báo kịp thời về tình hình khai thác, khả năng chậm trễ, thay đổi tuyến đường và chi phí phát sinh.

Thu hồi chi phí phát sinh và phụ phí

Các hãng vận tải đã bắt đầu áp dụng các khoản phí bổ sung như phụ phí rủi ro chiến tranh, phụ phí khai thác khẩn cấp và chi phí chuyển hướng. Doanh nghiệp giao nhận cũng cần lưu ý rằng biểu cước và điều khoản kèm theo của hãng vận tải có thể bao gồm quy định về phí lưu container (demurrage), phí lưu vỏ container (detention) phí lưu bãi, phí lưu kho và các chi phí khai thác khác. Khả năng thu hồi các chi phí này phụ thuộc chủ yếu vào nội dung hợp đồng điều chỉnh quan hệ giao nhận. Trong trường hợp giá cước được thỏa thuận theo hình thức trọn gói (lumpsum/ “all-in”), việc thu hồi chi phí bổ sung có thể khó khăn hơn nếu hợp đồng không cho phép điều chỉnh giá. Theo Quy tắc mẫu của FIATA, doanh nghiệp giao nhận khi hành động vì lợi ích tốt nhất của khách hàng trong các tình huống không thể lường trước thường có quyền thu hồi chi phí phát sinh. Điều 13 quy định rằng nếu doanh nghiệp giao nhận áp dụng các biện pháp cần thiết do tình huống bất ngờ, các khoản phí và chi phí phát sinh sẽ do khách hàng chịu. Tương tự, Điều 13.4 Điều kiện tiêu chuẩn của vận đơn vận tải đa phương thức (FIATA Multimodal Transport Bill of Lading – FBL) quy định thương nhân (merchant) phải hoàn trả chi phí phát sinh từ việc chuyển hướng, chậm trễ hoặc chi phí gia tăng do chiến tranh, hoạt động quân sự, các biện pháp của chính phủ, đình công hoặc các sự kiện bất khả kháng khác. Do đó, doanh nghiệp giao nhận nên đảm bảo rằng hợp đồng và các tài liệu liên quan của mình quy định rõ cơ chế chuyển giao chi phí trong các tình huống khai thác bất thường hoặc khi phát sinh phụ phí từ hãng vận tải.

Bất khả kháng và gián đoạn hợp đồng

Nhiều hợp đồng logistics và vận tải có điều khoản bất khả kháng hoặc điều khoản tương tự áp dụng cho các sự kiện như chiến tranh, xung đột, cấm vận, biện pháp của chính phủ hoặc các tình huống ngoài tầm kiểm soát của các bên. Các biện pháp trừng phạt quốc tế hoặc kiểm soát xuất khẩu cũng có thể ảnh hưởng đến hoạt động vận chuyển hoặc việc thực hiện hợp đồng. Trong một số hệ thống pháp luật, bao gồm luật Anh, điều khoản bất khả kháng chỉ được áp dụng khi được quy định rõ trong hợp đồng. Nếu không có điều khoản này, các bên có thể viện dẫn học thuyết “frustration” (hợp đồng không thể thực hiện), tuy nhiên học thuyết này được giải thích rất chặt chẽ và thường chỉ áp dụng khi việc thực hiện hợp đồng trở nên không thể, chứ không chỉ đơn thuần khó khăn hoặc tốn kém hơn. Các hợp đồng vận chuyển và vận đơn chủ (Master B/L) thường bao gồm điều khoản bất khả kháng, chuyển hướng hoặc “quyền tự do hành động” (liberty clause), cho phép hãng vận tải tạm dừng, thay đổi tuyến đường hoặc chấm dứt vận chuyển khi việc thực hiện trở nên không an toàn hoặc không khả thi. Do đó, doanh nghiệp giao nhận cần rà soát kỹ các điều khoản hợp đồng liên quan để hiểu rõ tác động của các quy định này đến quyết định khai thác và việc phân bổ chi phí. Đồng thời, cần xem xét lại điều kiện kinh doanh chuẩn (STC), hợp đồng và các tài liệu liên quan của mình để đảm bảo có cơ chế chuyển giao chi phí phát sinh khi cần thiết. Cũng cần lưu ý rằng điều khoản bất khả kháng có thể yêu cầu thông báo chính thức cho đối tác trong thời hạn nhất định. Doanh nghiệp giao nhận có thể tham khảo thêm “Hướng dẫn Thực hành Tốt nhất của FIATA về Hợp đồng hàng hải” và tài liệu hướng dẫn “Áp dụng điều khoản bất khả kháng trong khủng hoảng COVID-19: Một số khuyến nghị thực tiễn”.

(Theo tài liệu của FIATA)

LS. Ngô Khắc Lễ (giới thiệu và dịch)

Xem bài viết gốc tại Bản tin VLA số 152