Tranh chấp về miễn trách nhiệm do thời tiết xấu   

Trong hành trình trên biển, các hiện tượng bất thường của thời tiết như sóng to gió lớn, bão tố… hoặc có thể gọi là thảm họa, thiên tai, trong không ít trường hợp làm cho hàng hóa vận chuyển bị mất mát, hư hỏng. Để được miễn hoàn toàn trách nhiệm về tổn thất hàng hóa khi xảy ra những trường hợp nêu trên, người vận chuyển cần phải thực hiện đầy đủ mọi quy định của pháp luật để tránh bị các cơ quan tài phán (Trọng tài, Tòa án) bác yêu cầu được miễn hoàn toàn trách nhiệm về tổn thất hàng hóa qua vụ kiện dưới đây để bạn đọc tham khảo.

1. Tóm tắt sự kiện

Công ty HTC (“HTC”) và Công ty Vận tải biển VSN (“VSN”) ký Hợp đồng dịch vụ số 118/HTMV/2022-CKD ngày 01/7/2022 (“Hợp đồng”), trong đó HTC là khách hàng và bị đơn (VSN) là nhà cung cấp dịch vụ, trong đó có dịch vụ vận chuyển hàng hóa là các linh kiện ô tô KD từ cảng khởi hành (bất kỳ cảng xuất khẩu nào) đến cảng đích (cảng Hải Phòng và/hoặc bất kỳ cảng nào khác tại Việt Nam). Để thực hiện Hợp đồng, tàu “EVER BASIS” V. 1000-041 AI đã vận chuyển toàn bộ lô hàng gồm 146 container từ cảng Ulsan, Hàn Quốc đến cảng Cao Hùng, Đài Loan, được chuyển tiếp lên tàu “UNI ASSENT” V.1017-599S tại cảng Cao Hùng để vận chuyển đến cảng VIP Green, Hải Phòng, Việt Nam. Tàu “UNI ASSENT” V.1017-599S đã cập cảng VIP Green, Hải Phòng vào ngày 18/9/2022. Toàn bộ 146 container đã được dỡ và để tại cảng VIP Green. Sau đó, tất cả số container này đã được giao theo Vận đơn vào các ngày khác nhau và được vận chuyển bằng đường bộ đến kho của HTC tại Ninh Bình.

Qua thông báo tổn thất của HTC, Công ty giám định (“NOR HN”) theo yêu cầu của Công ty bảo hiểm hàng hóa đã tiến hành giám định 16 container được cho là có hư hỏng hàng hóa do nước mặn xâm nhập trong quá trình vận chuyển trên biển từ cảng Ulsan, Hàn Quốc đến cảng VIP Green, Hải Phòng với chi tiết như sau: số hợp đồng bảo hiểm/số vận đơn/số container lần lượt là: 000929/ VSNB2209007/ EGHU8447847 và HMCU9086129; 000930/ VSNB/ 2209008/ EMCU9883840, DFSU6688609, TGBU4026499, DFSU6896937 và EISU9445173; 000931/ VSNB2209009/ DRYU9585481 và EITU1455630; 000932/ VSNB2209010/ TRHU7080650 và TLLU4085532; 000933/ VSNB2209011; 000934/ VSNB2209012/ TLLU7693027 và EITU9328740; 000935/ VSNB2209010/ TCNU3269302 và TEMU8681122.  

Công ty bảo hiểm đã bồi thường 5.283.075.432 đồng, nhận Giấy biên nhận và thế quyền từ người được bảo hiểm (HTC), thu xếp bán đấu giá hàng hóa bị hư hỏng, thu hồi được số tiền là 846.773.000 đồng. Công ty bảo hiểm cho rằng VSN có trách nhiệm bồi thường toàn bộ tổn thất hàng hóa theo quy định của hợp đồng vận chuyển đã ký với HTC, Bộ luật Hàng hải Việt Nam năm 2015, Luật Kinh doanh bảo hiểm năm 2000, và yêu cầu VSN bồi hoàn số tiền là 4.436.302.432 đồng và bảo lưu quyền đòi chi phí pháp lý, phí biên dịch, tiền lãi, tổn thất và thiệt hại khác. Sau đó, Công ty bảo hiểm đã nhiều lần yêu cầu VSN bồi hoàn số tiền 4.436.302.432 đồng nhưng không nhận được phản hồi từ VSN. Do đó, Công ty bảo hiểm đã khiếu nại VSN bằng việc nộp Đơn khởi kiện tại một Trung tâm Trọng tài, bắt đầu quá trình tố tụng trọng tài để đòi bồi hoàn số tiền nêu trên và các yêu cầu khác.

2. Quan điểm của bị đơn và nguyên đơn

Về việc người vận chuyển được miễn trách nhiệm bồi thường, bị đơn cho rằng (i) theo Bộ luật Hàng hải Việt Nam năm 2015, trách nhiệm của người vận chuyển đối với hư hỏng hàng hóa chấm dứt khi hàng hóa được dỡ tại cảng dỡ; (ii) Điều 1 của Hợp đồng dịch vụ giữa hai bên định nghĩa “Dịch vụ vận chuyển hàng hóa” bao gồm việc vận chuyển từ cảng đi đến cảng đích; hợp đồng này cũng quy định rằng người vận chuyển phải vận chuyển hành hóa đến cảng đích an toàn và trả hàng (giao hàng cho người nhận hàng) nguyên vẹn tại cảng đích. Theo khoản 1 Điều 170 của Bộ luật hàng hải Việt Nam năm 2015, trách nhiệm của người vận chuyển kết thúc sau khi hàng hóa được dỡ xuống cảng đích chứ không phải khi người nhận hàng nhận được hàng. Vì vậy, bị đơn được miễn trách nhiệm bồi thường hư hỏng hàng hóa của người vận chuyển kể từ ngày hàng hóa được dỡ xuống cảng, trong trường hợp này là ngày 18/9/2022. Vì vậy, bị đơn đề nghị Hội đồng Trọng tài ra phán quyết rằng VSN được miễn trách nhiệm bồi thường  theo Bộ luật Hàng hải Việt Nam năm 2015. Bị đơn còn nhấn mạnh rằng ngay cả khi yêu cầu bồi thường được xem xét kịp thời thì  VSN  vẫn được miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại.

Bị đơn khẳng định họ được miễn trách nhiệm đối với tổn thất hàng hóa của nguyên đơn căn cứ theo Điều 151 của Bộ luật Hàng hải Việt Nam năm 2015. Tổn thất xảy ra do hai siêu bão Hinnamor và Muifa tấn công trong quá trình vận chuyển hàng hóa trên biển bằng tàu M/V “EVER BASIS” và “UNI ASSENT.” Những hiện tượng thiên tai này, được phân loại là các “hiểm họa, mối nguy hiểm, tai nạn hàng hải xảy ra trên biển”, phù hợp với các trường hợp miễn trừ trách nhiệm liệt kê tại Điều 151 nêu trên. Bị đơn lập luận thêm rằng người vận chuyển đã thực hiện mọi biện pháp phòng ngừa cần thiết và nguyên đơn đã không chứng minh được bất kỳ hành vi sai trái cố ý nào của người vận chuyển. Vì vậy, bị đơn đề nghị Hội đồng Trọng tài bác bỏ lập luận và yêu cầu của nguyên đơn. Nguyên đơn cho rằng bị đơn không được miễn trách nhiệm bồi thường vì không đáp ứng các yêu cầu theo quy định của pháp luật.  

3. Quyết định của Hội đồng Trọng tài

Bị đơn cho rằng mình được miễn trách nhiệm bồi thường đối với các container có hàng hóa bị hư hỏng do bão. Khi đánh giá lập luận này, Hội đồng Trọng tài đã xem xét các vấn đề sau: (i) nếu bão đã xảy ra, có khả năng cho phép bị đơn yêu cầu miễn trách nhiệm, thì những sự việc, sự kiện có liên quan đến những cơn bão đó phải được trình bày, ghi nhận, lưu giữ thông qua một số hình thức thể hiện của chứng cứ, bao gồm cả kháng nghị hàng hải là yêu cầu bắt buộc theo Điều 118 của Bộ luật hàng hải Việt Nam năm 2015 như sau: “Khoản 1. Kháng nghị hàng hải là văn bản do thuyền trưởng lập, công bố hoàn cảnh tàu biển gặp phải và những biện pháp thuyền trưởng đã áp dụng để khắc phục hoàn cảnh đó, hạn chế tổn thất xảy ra, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho chủ tàu và những người có liên quan. Khoản 2. Khi tàu biển, người hoặc hàng hóa vận chuyển trên tàu bị tổn thất hoặc nghi ngờ có tổn thất do gặp tai nạn, sự cố thì thuyền trưởng phải lập kháng nghị hàng hải và trình cơ quan nhà nước có thẩm quyền quy định tại khoản 3 Điều này để xác nhận việc trình kháng nghị hàng hải. khoản 3. Cơ quan nhà nước có thẩm quyền xác nhận việc trình kháng nghị hàng hải tại Việt Nam là Cảng vụ hàng hải hoặc Ủy ban nhân dân cấp xã nơi gần nhất. Cơ quan nhà nước có thẩm quyền xác nhận việc trình kháng nghị hàng hải tại nước ngoài là cơ quan đại diện của Việt Nam nơi gần nhất hoặc cơ quan, tổ chức có thẩm quyền của quốc gia nơi tàu biển hoạt động”.

Vì bị đơn không có giấy tờ, tài liệu nào là chứng cứ bắt buộc theo quy định của pháp luật để chứng minh có bão xảy ra trong hành trình trên biển nên Hội đồng Trọng tài không có cơ sở để xem xét bị đơn có được miễn hoàn toàn trách nhiệm bồi thường thiệt hại hay không. Do đó, yêu cầu này (miễn trách nhiệm của bị đơn) không được Hội đồng Trọng tài chấp nhận.

(Đây là vụ kiện đòi bồi hoàn số tiền 4.436.302.432 đồng và một số chi phí. Những vấn đề tranh chấp chính là luật áp dụng; thời hiệu khởi kiện (với hàng container); thời điểm trả hàng (với hàng container); hợp pháp hóa lãnh sự giấy tờ, hồ sơ; miễn trách nhiệm do thời tiết xấu/thiên tai; lưu ý về thống kê hàng hóa thu hồi trong bảo hiểm, và đòi bồi thường thiệt hại hàng hóa. Ngoài những vấn đề khác, Phán quyết trọng tài (quyết định của Hội đồng Trọng tài giải quyết toàn bộ nội dung vụ tranh chấp và chấm dứt tố tụng trọng tài) chấp nhận một phần yêu cầu khởi kiện của nguyên đơn, buộc bị đơn phải trả cho nguyên đơn số tiền bồi thường tổn thất hàng hóa là 3.723.375.934 đồng, tỷ lệ phí trọng tài trên số tiền yêu cầu bồi thường của nguyên đơn được chấp nhận, và bác các yêu cầu khác của nguyên đơn).

Tác giả: Luật sư Ngô Khắc Lễ (Viện VLI)